Çocuk ve ergen depresyonu tedavisi

Gencimiz değişti, bu yalnızca ergenlik mi?

"Eskiden çok neşeliydi, şimdi odasından çıkmıyor." "Her şeye sinirleniyor, hiçbir şeyden hoşlanmıyor." "Notları birden düştü." Kliniğimize başvuran pek çok ebeveyn, gençlerindeki değişimi bu cümlelerle anlatır. Ergenlik gerçekten de duygu dalgalanmalarının, kapıların çarpıldığı tartışmaların ve özel alan ihtiyacının arttığı bir dönemdir. Ancak bazen bu değişim, ergenliğin olağan inişli çıkışlı seyrinden farklıdır ve depresyonun işareti olabilir.

Depresyon, yalnızca üzgün hissetmek değildir. Düşünceyi, enerjiyi, uykuyu, iştahı ve gencin kendini ve dünyayı algılayışını etkileyen bir durumdur. Çocuklarda daha az, ergenlikte ise belirgin biçimde daha sık görülür. İyi haber şudur: Depresyon tedavi edilebilir ve erken fark edildiğinde gencin gelişim yolunu çok daha az etkiler.

Çocuğumda depresyon olduğunu nasıl anlarım?

Depresyon tanısı için belirtilerin en az iki hafta boyunca, neredeyse her gün sürmesi ve gencin yaşamını belirgin biçimde etkilemesi gerekir. Aşağıdaki işaretlerden birkaçı bir aradaysa dikkatli olmanızı öneririz.

Duygu durumundaki değişiklikler

• Günün çoğunda mutsuzluk, boşluk hissi ya da sık ağlama
• Özellikle gençlerde belirgin sinirlilik, tahammülsüzlük, öfke patlamaları
• Eskiden keyif aldığı oyunlara, sporlara, arkadaşlara karşı ilginin kaybolması
• Umutsuzluk: "Hiçbir şey düzelmeyecek", "Ne yapsam boş"

Bedende ve günlük düzende değişiklikler

• Uykusuzluk ya da günün büyük kısmını uyuyarak geçirme
• İştahsızlık ve kilo kaybı ya da tersine aşırı yeme
• Sürekli yorgunluk, enerji düşüklüğü, sabah kalkamama
• Baş ağrısı, karın ağrısı gibi açıklanamayan yakınmalar

Düşüncede ve okulda değişiklikler

• Dikkat toplamakta güçlük, unutkanlık, karar verememe
• Okul başarısında belirgin düşüş, ödevlerin yapılmaması, devamsızlık
• "Değersizim", "Kimse beni sevmiyor", "Her şey benim yüzümden" gibi düşünceler
• Ölüm, ölmek ya da yaşamamak üzerine konuşmalar ya da yazılar

Küçük çocuklarda depresyon daha çok huzursuzluk, oyunda neşe kaybı, sık ağlama, bedensel yakınmalar ve gelişimsel gerilemelerle görülebilir.

Depresyon neden olur?

Depresyonun tek bir nedeni yoktur. Ailede depresyon öyküsü önemli bir yatkınlık etkenidir. Beyindeki duygu düzenlemesiyle ilgili sistemler, mizaç özellikleri ve hormonal değişiklikler bu yatkınlığa katkıda bulunur. Bunun üzerine eklenen zorlayıcı yaşam olayları, örneğin bir kayıp, ailede boşanma, akran zorbalığı, romantik bir ilişkinin bitmesi, akademik baskı ya da süregen bir hastalık, depresyonu tetikleyebilir.

Kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği ve öğrenme güçlükleri de depresyon riskini artırır; çünkü bu çocuklar uzun süre başarısızlık ve dışlanma deneyimi yaşayabilir. Uyku düzensizliği, hareketsizlik ve gece geç saatlere kadar süren ekran kullanımı ise var olan belirtileri derinleştirir.

Ergen depresyonunda dikkat edilmesi gerekenler

Ankara ergen psikiyatrisi alanında çalışırken en sık gördüğümüz durumlardan biri, depresyonun "tembellik", "asi davranış" ya da "ergenlik bunalımı" olarak yorumlanmasıdır. Öfkeli ve tartışmacı bir genç, aslında altında derin bir mutsuzluk taşıyor olabilir. Bu nedenle davranışlarla birlikte gencin iç dünyasına da bakmak gerekir.

Ergenlerde depresyona sıklıkla şu durumlar eşlik edebilir:

• Kendine zarar verme davranışları, örneğin kol ve bacaklarda kesikler
• Alkol ya da madde kullanımı
• Yeme düzeninde ciddi değişiklikler
• Riskli davranışlar ve okuldan kopma

Bu işaretleri fark ettiğinizde gencinizle suçlamadan konuşmanız ve profesyonel destek almanız önemlidir.

Kliniğimizde değerlendirme

Değerlendirmede ebeveynlerle ve gençle ayrı ayrı görüşürüz. Gençler, ebeveynlerinin yanında anlatamadıklarını yalnız oldukları görüşmede daha rahat paylaşabilir. Görüşmenin başında gizliliğin sınırlarını açıkça konuşuruz: Paylaşılanlar korunur; ancak gencin güvenliği tehlikedeyse aile bilgilendirilir.

Değerlendirmede belirtilerin şiddeti, süresi, tetikleyen olaylar, eşlik eden kaygı ya da dikkat sorunları, okul ve arkadaşlık yaşamı ve özellikle kendine zarar verme düşünceleri ayrıntılı olarak ele alınır. Gerekli durumlarda depresyon ölçekleri ve tıbbi tetkikler planlanır.

Tedavi seçenekleri

Psikoterapi

Hafif ve orta düzeydeki depresyonda ilk seçenek psikoterapidir. Bilişsel davranışçı terapi gencin olumsuz düşünce kalıplarını fark etmesine, kendisine iyi gelen etkinlikleri yeniden yaşamına katmasına ve sorun çözme becerilerini güçlendirmesine yardımcı olur. Depresyonun ilişki sorunlarıyla iç içe geçtiği durumlarda kişilerarası ilişkilere odaklanan terapi yaklaşımları da etkilidir.

Aileyle çalışma

Depresyondaki bir gence eşlik etmek aileler için de zordur. Aile terapisi görüşmelerinde ebeveynlerle genç arasındaki iletişimi güçlendirmeyi, suçlayıcı döngüleri kırmayı ve gencin zor anlarında ailesine yönelebilmesini hedefleriz.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır depresyonda ya da terapiye tek başına yanıt alınamadığında ilaç tedavisi planlanabilir. Gençlerde kullanımı araştırılmış ilaçlar, yakın izlemle güvenle kullanılabilir. İlk haftalarda duygu durumundaki değişiklikleri ve özellikle kendine zarar verme düşüncelerini dikkatle izleriz; bu nedenle kontrol görüşmelerini başlangıçta daha sık planlarız.

Evde neler yapabilirim?

• Gencinizin duygularını düzeltmeye çalışmadan önce dinleyin. "Bunu dert etme" yerine "Son zamanlarda zorlandığını görüyorum" demek daha çok kapı açar.
• Küçük ve yapılabilir hedefler belirleyin: kısa bir yürüyüş, bir arkadaşla buluşma, bir öğün aile sofrası.
• Uyku düzenini koruyun; gece geç saatlerde ekranları sınırlamak duygu durumunu belirgin biçimde etkiler.
• Evdeki ilaçları ve tehlikeli olabilecek eşyaları güvenli biçimde saklayın.
• Kendinize de zaman ayırın; yorgun ebeveynler sabırlı kalmakta zorlanır.

Okulla iş birliği

Depresyondaki bir gencin okul yükünü bir süreliğine hafifletmek, toparlanmasını kolaylaştırabilir. Ailenin onayıyla rehberlik servisiyle görüşerek ödev ve sınav takviminde geçici esneklik, kademeli okula dönüş ya da güvenilir bir okul yetişkininin desteği gibi düzenlemeler planlanabilir.

Tedavide ilerlemeyi nasıl anlarız?

Depresyonda iyileşme çoğu zaman yavaş ve dalgalı ilerler. Aileler genellikle önce küçük değişiklikleri fark eder: gencin sabahları biraz daha kolay kalkması, yemeğe sofraya gelmesi, bir arkadaşıyla buluşmayı kabul etmesi ya da uzun zamandır açmadığı bir hobisine geri dönmesi. Bu küçük adımlar, duygu durumundaki düzelmenin habercisidir. Kliniğimizde ilerlemeyi gencin kendi anlatımı, ebeveyn gözlemleri ve belirli aralıklarla tekrarlanan ölçeklerle birlikte izleriz. İyileşme sürecinde zaman zaman kötü günler yaşanması beklenen bir durumdur ve tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.

Kardeşler ve aile düzeni

Depresyondaki bir gencin evdeki varlığı kardeşleri de etkileyebilir. Küçük kardeşler abla ya da ağabeylerinin değişimini anlamlandıramayabilir, ebeveynlerin ilgisinin ona yöneldiğini hissedebilir. Kardeşlere yaşlarına uygun kısa bir açıklama yapmak ve onlara da ayrı zaman ayırmak aile dengesini korur.

Ne zaman hemen yardım almalıyım?

Genciniz ölmekten, yaşamamaktan söz ediyorsa, kendine zarar veriyorsa ya da bir plandan bahsediyorsa randevu beklemeyin. En yakın acil servise başvurun ya da 112'yi arayın. Bu konuların açıkça sorulması düşünceleri artırmaz; tersine gencin yalnız olmadığını hissetmesini sağlar.