EMDR terapisi

EMDR'yi ilk kez duyan ailelere kısa bir anlatım

Kliniğimize gelen ailelerin çoğu EMDR adını bir yakınından ya da internette okuduğu bir yazıdan duymuştur ve ilk sorusu genellikle şudur: "Göz hareketleriyle travma nasıl tedavi edilir?" Bu soruya en sade yanıt şu olabilir: Bazı korkutucu anılar, zihnin dosyalama sisteminde yerine oturamaz. Beyin onları "olmuş ve bitmiş" bir olay olarak değil, hâlâ süren bir tehlike gibi saklar. Bu yüzden bir siren sesi, bir sarsıntı ya da hastane kokusu çocuğu bir anda o güne geri götürür.

EMDR, bu "yerine oturamamış" anının yeniden işlenmesine yardım eden bir terapi yöntemidir. Adı İngilizcede göz hareketleri, duyarsızlaştırma ve yeniden işleme sözcüklerinin baş harflerinden gelir. Çocuk anının en zor anını zihninde tutarken, sağlı sollu ritmik bir uyarımı izler ya da hisseder. Bu ikili dikkat, anıya eşlik eden korkunun zamanla sönmesine ve anının sıradan bir geçmiş hatırası gibi hissettirmeye başlamasına yardımcı olur. Dünya Sağlık Örgütü de travma sonrası stres yaşayan çocuk ve gençler için önerdiği yöntemler arasında EMDR'ye yer vermektedir.

Çocuğuma uygun olup olmadığını nasıl anlarız?

EMDR'nin en çok yarar sağladığı tablo, belirli bir olayla başlamış ve o olaya bağlı kalan belirtilerdir. Kliniğimizde EMDR'yi düşündüğümüz örnek durumlar şunlardır:

• Depremden sonra kapalı alanlara giremeyen, her titreşimde irkilen bir çocuk
• Geçirdiği trafik kazasından beri arabaya binmekte zorlanan bir ergen
• Acil serviste yaşadığı zor bir müdahaleden sonra beyaz önlük gördüğünde panikleyen bir küçük çocuk
• Köpek saldırısının ardından parka çıkamayan bir okul çocuğu
• Sınıf önünde küçük düşürüldüğü bir olayı aylardır zihninden atamayan bir genç
• Bir yakınını kaybettiği günün görüntüleri yüzünden onu anamayan bir çocuk

Buna karşılık yıllara yayılan ve birden fazla kaynaktan gelen zorluklar yaşamış, hâlâ güvensiz bir ortamda bulunan ya da yoğun duygular karşısında kolayca dağılan çocuklarda EMDR'ye hemen başlamayız. Bu çocuklarda önce güvenliği ve duygu düzenleme becerilerini güçlendiren çalışmalar gerekir. Uygunluk kararını, ayrıntılı bir değerlendirmeden sonra aileyle birlikte veririz. Belirtilerin bütün yönleriyle ele alındığı tablo için travma sonrası stres sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir seansın içinden

Diyelim ki dokuz yaşında, depremde evlerinin hasar gördüğü bir çocukla çalışıyoruz. İlk iki görüşmede EMDR'ye doğrudan girmeyiz. Önce çocuğu tanır, onunla oyun oynar, sevdiği şeyleri öğreniriz. Ona kendini en huzurlu hissettiği yeri sorarız; belki büyükannesinin bahçesi, belki deniz kenarı. Bu yeri renkleriyle, sesleriyle, kokularıyla birlikte zihninde canlandırmayı çalışırız. Zor bir anda bu "sakin bahçeye" gidebileceğini bilmek, çocuğa önemli bir güç verir.

Hazır olduğunda, deprem gecesinin onu en çok korkutan karesini birlikte seçeriz: belki tavandan dökülen sıvalar, belki annesinin bağırması. O karenin ona söylettiği cümleyi buluruz: "Her an yine olabilir." Bunun yerine inanmak istediği cümleyi de konuşuruz: "O gece bitti, şimdi güvendeyim." Çocuk korkusunun ne kadar büyük olduğunu kollarını açarak gösterir.

Ardından çocuk o kareyi düşünürken ellerine sırayla hafif dokunuşlar yaparız ya da gözleriyle bir ışığın sağa sola gidişini izler. Birkaç dakikalık her turdan sonra durur ve "Şimdi aklına ne geldi?" diye sorarız. Bazen sarsıntının sesi, bazen o gece sarıldığı oyuncağı, bazen de ertesi sabah gördüğü güneş aklına gelir. Turlar ilerledikçe çocuğun kolları birbirine yaklaşır; korku küçülür. Seansın sonunda çocuk "O gece bitti" cümlesine ne kadar inandığını yeniden gösterir. Her görüşmeyi, çocuk sakin ve oyun oynayabilecek durumdayken bitiririz.

Ebeveyn olarak neler yapabilirim?

Seans öncesinde

• Çocuğunuza EMDR'yi korkutucu bir işlem gibi değil, "zor anıların yükünü hafifleten bir çalışma" olarak anlatın.
• Seans günlerinde yorucu programlardan kaçının; seans sonrası sakin bir akşam planlayın.
• Çocuğunuzu seansta neler konuşacağı konusunda hazırlamaya çalışmayın; onun hızına güvenin.

Seans sonrasında

• Çocuğunuzu sorularla bunaltmayın; anlatmak isterse dinleyin.
• Birkaç gün süren yorgunluk, daha fazla uyku isteği ya da rüyalarda değişiklik görülebilir; bunlar çoğunlukla kısa sürer.
• Çocuğunuz yeni bir ayrıntı hatırlar ya da beklenmedik bir duygusal tepki gösterirse sakin kalın ve bunu bir sonraki görüşmede paylaşın.
• Yoğun ve geçmeyen bir sıkıntı fark ederseniz görüşmeyi beklemeden bize ulaşın.

Yaşa göre farklılıklar

Okul öncesi çocuklarda dikkat süresi kısadır; bu yüzden uyarım turları kısa tutulur, çocuk kendi kendine sarılarak omuzlarına sırayla dokunduğu "kelebek" hareketini kullanabilir. Yaşananlar bir resim, bir kukla oyunu ya da birlikte yazılan kısa bir hikâye üzerinden ele alınabilir. Okul çağındaki çocuklarla korkunun büyüklüğünü ölçmek için termometre ya da merdiven çizimleri kullanırız. Ergenlerle ise yöntemi ayrıntılı olarak konuşur, ne zaman ara vermek istediklerine kendilerinin karar vermesini sağlarız. Ankara ergen psikiyatrisi alanında gençlerle çalışırken bu kontrol duygusunun, güvenin temel taşı olduğunu sıkça görüyoruz.

EMDR tek başına mı uygulanır?

Çoğu zaman EMDR, daha geniş bir planın bir parçasıdır. Olaydan sonra gelişen kaygı ya da çökkünlük için BDT, bütün ailenin sarsıldığı durumlarda aile terapisi ve uykunun tamamen bozulduğu gibi özel durumlarda kısa süreli ilaç desteği bu plana katılabilir. Hangi adımın ne zaman atılacağına çocuğun ihtiyacına göre birlikte karar veririz.

Kaç görüşme sürer?

Tek bir olaya bağlı, yakın zamanda başlamış belirtilerde kısa sürede belirgin rahatlama görülebilir. Hazırlık aşaması uzun tutulması gereken ya da birden fazla zor anıyla çalışılacak çocuklarda süreç birkaç aya yayılabilir. Görüşmeler genellikle haftada bir yapılır.

Toplu afetlerden sonra

Deprem gibi bir bölgeyi bütünüyle etkileyen afetlerden sonra çocukların büyük bir bölümü, ailelerinin ve okullarının desteğiyle zamanla toparlanır. Bu dönemde herkese hemen terapi başlatmak yerine, çocukların tepkilerini izlemek, günlük düzeni yeniden kurmak ve ihtiyaç duyanları belirlemek önemlidir. Haftalar geçtiği hâlde korkusu azalmayan, uykusu düzelmeyen, okula ya da oyuna dönemeyen çocuklarda ise EMDR ve travmaya uyarlanmış BDT gibi yöntemler gündeme gelir. Kliniğimizde afet sonrası başvurularda önce ailenin tamamının durumunu dinler, çocuğun ihtiyacına uygun basamağı birlikte seçeriz.