ADOS-2 testi

ADOS-2'yi kısaca tanıyalım

ADOS-2, otizm spektrumu değerlendirmesinde dünya genelinde en çok başvurulan gözlem araçlarından biridir. Adı İngilizce "otizm tanısal gözlem çizelgesi" anlamına gelen ifadenin kısaltmasıdır; "2" ise ikinci ve güncel sürümünü gösterir. Ailelerin "test" dediği bu araç, aslında bir kâğıt kalem testi değil, eğitimli bir uzmanın çocukla birlikte yaptığı planlı oyun ve sohbet etkinliklerinden oluşan yapılandırılmış bir gözlemdir.

Etkinliklerin her biri, iletişimin ve sosyal etkileşimin belirli bir yönünü doğal biçimde ortaya çıkarmak için tasarlanmıştır. Örneğin bir baloncuk oyunu, çocuğun keyfini paylaşmak için yetişkine bakıp bakmadığını; bir doğum günü canlandırması, mış gibi oyunu ve taklidi; bir resimli kitap, çocuğun anlatım ve ortak dikkat becerilerini gözlemleme fırsatı sunar. Uzman bu süreçte gözlediği davranışları standart ölçütlere göre kodlar.

Randevu günü nasıl geçer?

Gelmeden önce

Randevudan önce çocuğunuzun gelişim öyküsünü ve bugünkü iletişim düzeyini konuştuğumuz bir ön görüşme yaparız. Bu görüşme, uygun modülün seçilmesi ve günün planlanması için gereklidir. Randevuyu çocuğunuzun en dinç olduğu saate, genellikle sabah saatlerine planlamaya özen gösteririz.

Odaya giriş

Değerlendirme, sade ve dikkat dağıtıcı nesnelerden arındırılmış, ancak çocuğun ilgisini çekecek oyuncakların bulunduğu bir odada yapılır. Küçük çocuklarda anne ya da baba odada bulunur; bazı etkinliklerde ebeveynden kısa bir katılım istenebilir. Büyük çocuklar ve ergenlerle değerlendirme genellikle baş başa yapılır.

Etkinlikler

Uzman, seçilen modüle ait etkinlikleri çocuğun temposuna uyarak yürütür. Çocuk yorulursa kısa molalar verilir. Etkinliklerin sırası çocuğun ilgisine göre esnetilebilir. Oturum çoğunlukla bir ders saatinden biraz daha uzun sürer.

Sonrası

Değerlendirmenin ardından uzman gözlemlerini kodlar ve ölçeğin algoritmasına göre puanlar. Sonuçlar, ebeveyn görüşmesi ve diğer bilgilerle birlikte değerlendirildikten sonra ayrı bir geri bildirim görüşmesinde aileyle paylaşılır. Aynı gün kesin bir sonuç verilmemesi, değerlendirmenin bütüncül biçimde yapılabilmesi içindir.

Hangi modül, hangi çocuk için?

ADOS-2'nin beş modülü vardır ve hangi modülün uygulanacağı, çocuğun yaşına ve konuşma düzeyine göre belirlenir. En küçükler için hazırlanan küçük çocuk modülü, on iki ile otuz ay arasındaki ve henüz tutarlı ikili sözcük birleşimleri kurmayan çocuklarda kullanılır. Birinci modül, daha büyük ama öbek konuşması olmayan çocuklara; ikinci modül, kısa öbeklerle konuşan ama akıcı konuşmayan çocuklara yöneliktir. Rahat konuşabilen ilkokul çocukları ve ortaokul yaşındakiler üçüncü modülle, lise çağındaki gençler ve yetişkinler ise dördüncü modülle değerlendirilir.

Küçük yaş modüllerinde etkinlikler neredeyse tamamen oyuna dayanır. Üst modüllerde ise sohbet, duygular, arkadaşlık, okul yaşamı ve günlük sorunlar hakkında konuşmalar ağırlık kazanır. Bu sayede aynı araç, henüz tek sözcük söylemeyen bir yürümeye yeni başlamış çocuktan tartışma kulübüne giden bir liseliye kadar kullanılabilir.

Sonuç raporunu nasıl okumalı?

Geri bildirim görüşmesinde yalnızca bir puan ya da "var/yok" yanıtı paylaşmayız. Raporda ve görüşmede şu başlıklar yer alır:

• Sosyal iletişim alanındaki gözlemler: Göz teması, jestler, ortak dikkat, sohbeti başlatma ve sürdürme gibi becerilerin değerlendirmede nasıl göründüğü.
• Tekrarlayıcı davranış ve ilgi alanındaki gözlemler: Kalıplaşmış hareketler, duyusal ilgiler ve sınırlı ilgi alanları.
• Karşılaştırma puanı: Gözlenen otizm belirtilerinin, aynı yaş ve dil düzeyindeki çocuklarla karşılaştırıldığında ne düzeyde olduğunu gösteren bir değer.
• Güçlü yanlar: Değerlendirme sırasında çocuğun iyi yaptığı ve destek planında kullanılabilecek beceriler.
• Genel klinik yorum: ADOS-2 bulgularının gelişim öyküsü ve diğer bilgilerle birlikte ne anlama geldiği.

ADOS-2 tek başına karar verdirir mi?

Hayır. ADOS-2 bize o günün bir kesitini gösterir. Oysa otizmden söz edebilmek için bu özelliklerin bebeklikten beri izlenebilmesi ve ev, okul gibi farklı yerlerde de görülmesi gerekir. Kararı; bebeklik öyküsü, anne babanın anlattıkları, öğretmen gözlemleri ve muayene bulgularını yan yana koyarak veririz.

Bazı durumlarda ADOS-2 bulguları ile klinik izlenim tam örtüşmeyebilir. Yabancı bir odada çok tedirgin olan bir çocuk sessizleşip göz temasından kaçabilir; dil becerileri iyi bir genç kısa bir gözlemde sosyal güçlüklerini gizleyebilir. Bu tür durumlarda izlem önerir, gerekirse değerlendirmeyi birkaç ay sonra tekrarlarız.

Değerlendirmeden sonra

Bulgular otizm spektrumuyla uyumluysa, ailelerle otizm spektrumu ve otizm nedir sayfalarımızda ayrıntılarını bulabileceğiniz destek seçeneklerini konuşuruz: bireysel eğitim, konuşma çalışmaları, duyusal ve motor destek, sınıf içi uyarlamalar ve ebeveyn danışmanlığı. Bulgular otizmle uyumlu değilse, çocuğun zorlandığı alanların başka hangi nedenlerle açıklanabileceğini ve hangi desteğin uygun olduğunu birlikte değerlendiririz.

ADOS-2 neden bu kadar güvenilir kabul ediliyor?

ADOS-2'nin değeri, gözlemi standart hâle getirmesinden gelir. Aynı etkinlikler, aynı malzemeler ve aynı puanlama kurallarıyla uygulandığı için, farklı uzmanların farklı zamanlarda yaptığı değerlendirmeler karşılaştırılabilir. Ölçek, çok sayıda otizmli ve otizmli olmayan çocuk üzerinde yapılan araştırmalarla geliştirilmiş ve sınanmıştır. Bu sayede uzmanın kişisel izlenimine, bilimsel olarak tanımlanmış bir çerçeve eklenir. Yine de ölçeğin gücü, onu uygulayan kişinin deneyimiyle doğru orantılıdır; bu nedenle ADOS-2, bu araca özgü eğitim almış uzmanlar tarafından uygulanmalıdır.

Kardeşler ve ikizler

Ailesinde otizmli bir çocuk bulunan küçük kardeşler, otizm açısından daha yüksek olasılık taşır. Bu çocukların gelişimini erken yaşlardan itibaren yakından izlemek ve bir endişe doğduğunda değerlendirmeyi geciktirmemek önemlidir. İkiz kardeşlerde de her çocuk ayrı ayrı ve kendi gelişim özellikleriyle değerlendirilir; bir kardeşin sonucu diğeri için belirleyici değildir.

Hazırlık önerileri

• "Yarın oyuncaklarla dolu bir odada yeni biriyle oynayacaksın" gibi kısa bir açıklama çoğu çocuk için yeterlidir.
• Uykusunu almış ve karnını doyurmuş bir çocuk etkinliklere daha rahat katılır.
• İşitme cihazı ya da gözlük kullanıyorsa evde bırakmayın.
• Elinizdeki gelişim raporlarını, terapi notlarını ve öğretmen yazılarını yanınıza alın.
• Önceden "göz teması kur", "adını söyle" gibi alıştırmalar yaptırmayın; görmek istediğimiz, çocuğun kendiliğinden hâlidir.