Ebeveyn danışmanlığı

Ebeveyn danışmanlığı kimin için?

"Her şeyi denedik." Kliniğimize ebeveyn danışmanlığı için gelen ailelerin büyük bölümü söze bu cümleyle başlar. Ödül sistemleri kurulmuş, cezalar verilmiş, uzun uzun konuşulmuş, bazen bağırılmış, sonra pişman olunmuştur. Bu yorgunluk son derece anlaşılırdır. Ebeveyn danışmanlığı, bu deneme yanılma döngüsünden çıkıp ailenin kendi koşullarına uygun, tutarlı ve bilimsel temelli bir yol çizmeyi amaçlar.

Danışmanlık; öfke nöbetleri, kurallara uymama, kardeş kavgaları, uyku ve yemek düzeni sorunları gibi gündelik zorluklarda tek başına yararlı olabilir. Dikkat eksikliği, kaygı, otizm spektrumu ya da depresyon gibi durumlarda ise çocuğun tedavisinin ayrılmaz bir parçası olarak yürütülür. Ergen ebeveynleri için de ayrı bir önem taşır; çünkü gençle iletişim, küçük bir çocukla iletişimden çok farklı beceriler gerektirir.

Dört gündelik sahne, dört yaklaşım

Ebeveyn danışmanlığında çoğu zaman genel ilkelerden çok, ailenin yaşadığı somut anlar üzerinden çalışırız. Aşağıdaki örnekler, görüşmelerde sık ele aldığımız durumlardan bazılarıdır.

Markette yere yatan dört yaşındaki çocuk

Çocuk şeker ister, ebeveyn hayır der, çocuk ağlamaya ve yere yatmaya başlar. Herkesin bakışları üzerinizdedir. Bu anda en sık yapılan şey, krizi bitirmek için şekeri almaktır; bu da çocuğa ağlamanın işe yaradığını öğretir. Görüşmelerde bu anı birlikte planlarız: Markete girmeden önce kısa ve net bir anlaşma yapmak ("Bugün yalnızca ekmek ve süt alacağız, sen de sepeti taşıyacaksın"), kriz başladığında sakin ve kısa konuşmak, isteği kabul etmeden duyguyu adlandırmak ("Şeker istediğin için çok kızgınsın, anlıyorum") ve gerekirse çocuğu sakin bir köşeye götürüp sakinleşmesini beklemek. Tutarlı uygulandığında bu krizler genellikle birkaç hafta içinde belirgin biçimde azalır.

Her akşam savaşa dönen ödev saati

Ödev başlar, çocuk oyalanır, ebeveyn hatırlatır, hatırlatmalar sertleşir, gözyaşları ve kapı çarpmalarıyla akşam biter. Bu döngüyü kırmak için ödev saatini sabitlemeyi, ödevi küçük parçalara bölmeyi, her parçanın ardından kısa bir mola vermeyi ve ebeveynin rolünü "denetleyici"den "yanında oturan destekçi"ye dönüştürmeyi konuşuruz. Dikkat güçlüğü olan çocuklarda bu düzenlemeler çok daha fazla önem taşır; ayrıntılı bilgi için DEHB sayfamıza bakabilirsiniz.

Bitmeyen yatma saati

"Bir su daha", "Bir masal daha", "Tuvaletim geldi"... Yatma saati uzadıkça hem çocuk hem ebeveyn yorulur. Öngörülebilir bir akşam rutini (banyo, pijama, diş, kitap, iyi geceler), ekranların yatmadan en az bir saat önce kapatılması ve rutinin sonunda net bir kapanış cümlesi kullanılması bu sorunu büyük ölçüde çözer. Kaygı nedeniyle yalnız uyuyamayan çocuklarda ise ebeveynin yanından kademeli olarak uzaklaşmasını içeren planlar hazırlarız.

On beş yaşındaki gençle telefon pazarlığı

Gece yarısına kadar telefonda kalan, sabah kalkamayan bir genç ve telefonu her akşam toplamaya çalışan bir ebeveyn. Bu durumda yasak ve el koyma çoğu zaman gizli kullanıma ve güven kaybına yol açar. Görüşmelerde gençle birlikte kural belirlemenin yollarını konuşuruz: Gencin uykuya ve derse ayırdığı zamanı koruyan, onun da görüşünün alındığı, ebeveynlerin de uyduğu ortak bir aile kuralı. Ergenle çalışırken hedef, kontrolü tamamen elinde tutmak değil, gencin kendi kendini düzenleme becerisini adım adım geliştirmektir.

Değişimi sağlayan temel beceriler

Bu farklı sahnelerin ardında birkaç ortak beceri yatar. Danışmanlık sürecinde bu becerileri adım adım çalışırız:

• Olumlu ilgi: Her gün çocuğunuza ayırdığınız, yönlendirme ve eleştiri içermeyen kısa bir zaman ilişkiyi güçlendirir ve sorun davranışların azalmasına zemin hazırlar.
• Fark etmek: Çocuğunuzun iyi giden davranışlarını yakalayıp söze dökmek, o davranışların tekrarlanma olasılığını artırır.
• Net yönerge: Soru biçiminde değil, kısa ve olumlu cümlelerle tek bir görev istemek.
• Öngörülebilir sonuçlar: Önceden açıklanmış, küçük ve gerçekten uygulanan sonuçlar; büyük ama uygulanmayan tehditler yerine.
• Sakin kalabilmek: Çocuğun öfkesi yükseldiğinde ebeveynin sesinin alçalması, krizin büyümesini engeller.
• Onarım: Hata yaptığınızda, bağırdığınızda ya da haksızlık ettiğinizde çocuğunuzdan özür dilemek, ona ilişkilerin onarılabileceğini öğretir.

Danışmanlık süreci nasıl ilerliyor?

İlk görüşmede ailenizi, çocuğunuzun gelişim öyküsünü ve mizacını, sizi en çok zorlayan anları ve bugüne kadar denediğiniz yöntemleri ayrıntılı olarak dinleriz. Ardından en öncelikli iki ya da üç hedefi birlikte seçeriz. Sonraki görüşmelerin her birinde bir beceri üzerinde durur, rol yaparak ya da örnekler üzerinden çalışır ve evde denenecek küçük bir adım belirleriz. Bir sonraki görüşmede neyin işe yaradığını, neyin zorladığını konuşur ve planı ailenin gerçekliğine göre düzenleriz.

Görüşmeler genellikle haftada bir ya da iki haftada bir yapılır ve çoğu süreç sekiz ile on altı görüşme arasında tamamlanır. Gerekli durumlarda daha seyrek izlem görüşmeleri planlarız.

İki ebeveyn, tek ses

Çocuk için en zorlayıcı durumlardan biri, anne ile babanın aynı davranışa farklı tepkiler vermesidir. Bu nedenle mümkün olduğunda her iki ebeveynin de görüşmelere katılmasını öneririz. Ebeveynler arasındaki görüş ayrılıklarını çocuğun yanında değil, kendi aralarında ve gerekirse görüşmelerde konuşmak, evde tutarlı bir dil oluşturmanın anahtarıdır. Büyükanne, büyükbaba ya da bakıcı gibi çocuğun bakımında önemli rol oynayan kişileri de gerektiğinde sürece davet edebiliriz.

Ebeveynin kendi yükü

Danışmanlık sürecinde yalnızca çocuğun davranışlarını değil, ebeveynin taşıdığı yükü de konuşuruz. Uzun iş saatleri, maddi kaygılar, yalnız ebeveynlik, kendi çocukluğundan taşınan izler ya da tükenmişlik, en iyi niyetli ebeveynin bile sabrını tüketebilir. Kendi ihtiyaçlarını ihmal eden bir ebeveynin tutarlı kalması zorlaşır. Bu nedenle görüşmelerde ebeveynin dinlenme zamanlarını, destek alabileceği kişileri ve kendine karşı daha anlayışlı olmanın yollarını da birlikte ele alırız. Ebeveynin kendine iyi bakması, çocuğa verilebilecek en iyi örneklerden biridir.

Diğer tedavilerle ilişkisi

Ebeveyn danışmanlığı, çocuğun bireysel terapisiyle birlikte yürütüldüğünde etkisi daha da artar. Örneğin kaygılı bir çocuk BDT görüşmelerinde cesaret adımları öğrenirken ebeveynler bu adımları evde nasıl destekleyeceklerini öğrenir. Ev içi ilişkilerin daha kapsamlı ele alınması gereken durumlarda aile terapisi de plana eklenir.