Çocuk ve ergenlerde OKB tedavisi

OKB tam olarak nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk, kısaca OKB, zihne istem dışı giren ve sıkıntı yaratan düşünceler (obsesyonlar) ile bu sıkıntıyı bastırmaya yönelik yinelenen eylemler ya da içten yürütülen ritüellerin (kompulsiyonlar) bir araya geldiği bir durumdur. OKB'li bir çocuk ya da genç, bu düşüncelerin ve davranışların aşırı olduğunu çoğu zaman bilir; ancak onları durdurmakta zorlanır.

Günlük dilde "takıntılı" sözcüğü düzenli ya da titiz insanlar için kolayca kullanılır. Oysa OKB bir kişilik özelliği değildir. Çocuk bu davranışlardan keyif almaz; tersine, onları yapmazsa bir felaketin yaşanacağı, ailesinden birinin zarar göreceği ya da "içinin rahat etmeyeceği" hissiyle yapmak zorunda kalır.

Çocuğumda OKB olduğunu nasıl anlarım?

OKB'li çocuklar belirtilerini çoğu zaman utanç ya da "deli olduğumu düşünürler" korkusuyla saklar. Bu nedenle aileler belirtileri ancak davranışlar gözle görülür hâle geldiğinde fark eder. Şu işaretlere dikkat etmek yararlıdır:

Sık görülen obsesyonlar

• Mikroplar, kir, hastalık ya da zehirlenme korkusu
• Ailesinden birine zarar geleceği ya da istemeden birine zarar vereceği korkusu
• Odadaki nesnelerin hizalı ve eşit durması gerektiğine dair rahatsız edici bir his
• Yanlış ya da günah bir şey yaptığı, düşündüğü konusunda yoğun şüphe
• Belirli sayılar, renkler ya da sözcüklerle ilgili uğur ve uğursuzluk inançları

Sık görülen kompulsiyonlar

• Ellerini kızarıp çatlayana kadar yıkama, uzun banyolar
• Kapı kilidine, ocağa, çanta içine ya da ödev defterine tekrar tekrar bakma
• Kalemleri, oyuncakları ya da kitapları kendine özgü bir düzende sıralama; bir hareketi belli sayıya ulaşana dek yineleme
• Okuduğu satıra geri dönme, yazdığı harfi içi rahat edinceye dek silip yeniden yazma
• İçinden sayma, dua etme ya da belirli cümleleri tekrarlama
• Ebeveyne aynı soruyu sorarak sürekli güvence isteme ("Ellerim temiz değil mi?")

Günlük yaşamdaki ipuçları

• Sabah hazırlanma, banyo ya da yatma saatinin giderek uzaması
• Ödevlerin bitmek bilmemesi, silgi ve kâğıdın hızla tükenmesi
• Belirli yerlere dokunmaktan, belirli eşyaları kullanmaktan kaçınma
• Ritüel yarıda kesildiğinde ya da yapılamadığında yoğun öfke veya panik

Bu durumun sorumlusu biz miyiz?

Hayır. OKB, beyindeki tehlike sinyallerini işleyen devrelerin gereğinden duyarlı çalışmasıyla ilişkili ve kalıtımın da rol oynadığı bir durumdur. Anne babanın yetiştirme biçimi bu tabloyu yaratmaz. Öte yandan aileler, çocuklarının yaşadığı sıkıntıyı hafifletmek için ritüellere istemeden ortak olabilir: onun yerine kontrol etmek, sürekli güvence vermek, evde özel temizlik düzenleri kurmak gibi. Bu yardımlar o an krizi söndürür; ama zamanla OKB'nin evdeki hâkimiyet alanını büyütür. Tedavinin önemli bir bölümü, ailenin bu döngüden nazikçe çıkmasını sağlamaktır.

Hangi durumlarla karışabilir?

• Olağan gelişimsel ritüeller: Üç beş yaş arasında aynı masalı her gece dinlemek ya da bardağın hep aynı renkte olmasını istemek sık görülür; bu tercihler kısa sürer ve çocuğu üzmez.
• Otizm spektrumundaki tekrarlayıcı davranışlar: Çoğunlukla çocuk için hoş ya da yatıştırıcıdır; OKB'de olduğu gibi istenmeyen bir düşünceye bağlı değildir.
• Tikler: Daha ani, kısa ve amaçsız hareketlerdir; ancak OKB ile birlikte de görülebilir. Bkz. tik bozuklukları.
• Kaygı bozuklukları: Endişe gerçek yaşam konularına yöneliktir ve ritüellerle değil, düşünerek sürdürülür.

Kliniğimizde değerlendirme

OKB görüşmesinde önceliğimiz, çocuğun kafasındaki düşünceleri kızarmadan dile getirebileceği bir güven ortamı kurmaktır. Bu nedenle sohbete, benzer düşüncelerin yaşıtlarının birçoğunda da bulunduğunu, kim olduğunu tanımlamadığını ve tedaviyle hafiflediğini söyleyerek başlarız.

Belirtilerin hangi alanlarda yoğunlaştığını ve ne kadar ağır olduğunu görmek için uzmanın yönettiği Y-BOCS ölçeğinin çocuk ve ergen biçiminden yararlanırız. Ölçek; ritüellerin günün kaç saatini aldığını, çocuğu ne denli yorduğunu ve onlara ne ölçüde direnebildiğini puanlarla ortaya koyar. Tedavinin gidişatını görmek için aralıklarla yeniden uygulanır. Değerlendirmede eşlik eden kaygı, depresyon, dikkat eksikliği ve tikler de ele alınır.

Tedavi seçenekleri

Yüzleşme ve ritüeli erteleme çalışması

Bu yaş grubunda OKB için en güçlü kanıta sahip yöntem, bilişsel davranışçı terapi çatısı altında yürütülen yüzleşme ve ritüeli erteleme çalışmasıdır (literatürde maruz bırakma ve tepki önleme olarak geçer). Çocuk, kendisini tedirgin eden durumlara dozu ayarlanmış adımlarla yaklaşır; ritüele başvurmadan beklediğinde tedirginliğin kendi kendine söndüğünü yaşayarak öğrenir. Çalışma, çocukla birlikte hazırlanan bir "cesaret merdiveni" ile başlar; kolay basamaklardan zora doğru ilerlenir.

Küçük yaştaki çocuklarda işi kolaylaştıran bir yol, OKB'ye ad koymaktır; örneğin "Patron" ya da "Dırdırcı", ve onu çocuğun dışındaki bir zorba gibi düşünmek çok yardımcı olur. Böylece çocuk ve aile aynı takımda, OKB ise karşı tarafta olur.

Aile çalışmaları

Anne ve babalar bu süreçte kenarda durmaz. Teselli cümlelerini ve ritüellere eşlik etmeyi adım adım geri çekmeyi, bunu yaparken çocuğa sevgi ve destek göstermeyi öğrenirler. Bu konuda aile terapisi görüşmeleri planlarız.

İlaç tedavisi

Belirtiler orta ya da ağır düzeydeyse veya yalnız terapiyle istenen düzelme sağlanamıyorsa plana ilaç tedavisi katılabilir. Yararı genellikle haftalar içinde görünür hâle gelir ve terapiyle aynı anda yürütüldüğünde kazanım daha belirgindir.

Evde neler yapabilirim?

• OKB ile çocuğunuzu ayırın: "Sana kızmıyorum, OKB'ye kızıyorum."
• Güvence sorularına terapide birlikte belirlenen kısa yanıtlarla karşılık verin.
• Ritüelleri birden yasaklamayın; azaltmayı plana göre ve adım adım yapın.
• Çocuğunuzun attığı her yürekli adımı görün ve bunu ona söyleyin.
• Stresli dönemlerde belirtilerin geçici olarak artabileceğini bilin ve panik yapmayın.

Okulda OKB

OKB okul yaşamını sessizce etkileyebilir: tuvaletleri kullanamama, ortak malzemelere dokunamama, sınavda soruları defalarca okuduğu için süreyi yetiştirememe gibi. Ailenin onayıyla öğretmene kısa bir bilgi vermek ve tedavi süresince geçici düzenlemeler planlamak çocuğun okul gününü rahatlatır.

Ergenlerde OKB

Ergenlik döneminde OKB'nin içeriği değişebilir; saldırganlık, cinsellik ya da dinle ilgili rahatsız edici düşünceler gençlerde yoğun utanç ve suçluluk yaratır. Bu gençler çoğu zaman yaşadıklarını kimseye anlatamaz. Ankara ergen psikiyatrisi alanında bu düşüncelerin OKB'nin bilinen biçimleri olduğunu ve gencin "kötü biri" olduğu anlamına gelmediğini açıkça anlatmak, tedavinin ilk ve en önemli adımlarından biridir.

OKB'nin seyri ve stresli dönemler

OKB belirtileri çoğu zaman dalgalı bir seyir izler. Okulun açıldığı haftalar, sınav dönemleri, taşınma ya da ailede yaşanan bir değişiklik gibi stresli dönemlerde ritüeller geçici olarak artabilir. Bu artışlar tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Terapide çocukla birlikte bir "zor gün planı" hazırlarız: belirtiler arttığında hangi adımların atılacağı, ebeveynlerin nasıl yanıt vereceği ve ne zaman kliniğe başvurulacağı bu planda yer alır. Böylece hem çocuk hem aile zor dönemlerde kontrolü yeniden ele alabilir.