MOXO testi

MOXO testi neden yapılır?

Dikkat sorunları yaşayan bir çocuğun değerlendirmesinde aileler ve öğretmenler çoğu zaman farklı şeyler anlatır. Annesi "evde hiç oturmuyor" der, öğretmeni "derste sessiz ama hep dalgın" der, çocuğun kendisi ise "sıkılıyorum" der. Bu farklı gözlemleri bir araya getirmek ve tabloyu netleştirmek için gözlemlere nesnel bir ölçüm eklemek yararlı olabilir. MOXO testi bu amaçla kullanılan, bilgisayar tabanlı bir dikkat performans testidir.

MOXO, sürekli performans testleri olarak bilinen bir grup testin içinde yer alır. Bu tür testlerde çocuk bir süre boyunca ekrana bakar ve yalnızca kendisinden istenen işaret çıktığında harekete geçer. MOXO'yu benzerlerinden ayıran özellik, test sırasında gerçek yaşamdaki dikkat dağıtıcıları taklit eden görsel ve işitsel uyaranların devreye girmesidir: Ekranın kenarlarında hareket eden görüntüler, kulaklıktan gelen konuşma, korna ya da kuş sesleri gibi. Böylece çocuğun yalnızca sessiz bir odadaki değil, sınıf gibi gürültülü bir ortamdaki dikkat performansı hakkında da bilgi edinilir.

Test günü neler oluyor?

Test, kliniğimizde sessiz bir odada ve bilgisayar başında yapılır. Çocuk kulaklık takar ve önce ne yapacağını anlatan kısa bir alıştırma bölümünü tamamlar. Alıştırma, çocuğun görevi doğru anladığından emin olmak için yapılır.

Asıl test başladığında ekranda birbiri ardına farklı görseller belirir. Görev basittir: Önceden gösterilen hedef resim çıkınca boşluk tuşuna hemen dokunmak, başka bir resim çıktığında elini tuştan uzak tutmak. Testin bazı bölümlerinde hiçbir dikkat dağıtıcı yoktur; bazı bölümlerde yalnızca görsel, bazılarında yalnızca işitsel, bazılarında ise her ikisi birlikte devreye girer. Çocuğun yaşına göre uygulama çeyrek saat ile yirmi dakika arasında tamamlanır.

Çocuklar çoğu zaman testi bir bilgisayar oyununa benzetir. Bu nedenle kaygı uyandıran bir deneyim değildir. Bitişte yazılım ham sonuçları çıkarır; bu sonuçların ne anlama geldiğine ise hekim, çocuğun öyküsünü ve diğer bulguları göz önünde tutarak karar verir.

Raporda yer alan dört gösterge

MOXO, dikkat ve davranış düzenlemesini dört ayrı açıdan değerlendirir. Her göstergede çocuğun sonucu, aynı yaştaki çok sayıda çocuğun ortalamasıyla kıyaslanır.

Dikkatini sürdürme

Çocuğun hedef görsellere doğru tepki verip vermediğini ve bu performansı test boyunca koruyup koruyamadığını gösterir. Hedefleri sık kaçıran bir çocuk, derste anlatılanları ya da yönergeleri kaçırmaya yatkın olabilir.

Doğru zamanda tepki verme

Çocuğun tepkisini ne çok aceleyle ne de geç verebilme becerisini ölçer. Bu alandaki güçlük, günlük yaşamda yavaş çalışma, işleri zamanında bitirememe ya da yönergeleri geç uygulama biçiminde kendini gösterebilir.

Kendini frenleyebilme

Çocuğun tepki vermemesi gereken görsellere tuşa basıp basmadığını değerlendirir. Bu gösterge, soruyu dinlemeden yanıt verme, sırasını bekleyememe ya da düşünmeden hareket etme gibi davranışların test ortamındaki yansımasıdır.

Gereksiz hareketler

Çocuğun test sırasında amaçsızca ve tekrar tekrar tuşa basma gibi fazladan hareketlerini ölçer. Bu gösterge, bedensel huzursuzlukla ilişkilidir.

Raporun ilginç bölümlerinden biri, sesli ve görüntülü bölümlerde performansın nasıl iniş çıkış yaptığını gösteren kısımdır. Örneğin bir çocuk görsel dikkat dağıtıcılarla pek etkilenmezken, işitsel uyaranlar devreye girdiğinde belirgin biçimde zorlanabilir.

Raporla birlikte gelen öneriler

MOXO sonuçları, tanı sürecinin yanında günlük yaşam için de ipuçları sunar:

• Kulağına gelen seslerle kolayca kopan bir çocuk için ödev saatinde sessiz bir oda, kulaklık ya da beyaz gürültü yararlı olabilir.
• Görsel dikkat dağıtıcılara duyarlı bir çocuğun çalışma masası sade tutulmalı, sınıfta pencere ve kapıdan uzak oturması önerilebilir.
• Tepkilerini doğru anda veremeyen bir çocukta görevlerin süreli küçük parçalara bölünmesi ve görsel zamanlayıcı kullanımı işe yarar.
• Aklına geleni hemen yapan çocuklarda "önce dur, sonra yap" kuralını oyunlaştıran çalışmalar faydalı olur.

Aile isterse bu ipuçlarını sınıf öğretmeniyle de paylaşırız.

MOXO'nun yapamadıkları

MOXO değerli bir araçtır; ancak sınırlarını bilmek de önemlidir:

• Tek başına tanı koymaz: DEHB tanısı klinik görüşme, gelişim öyküsü, ebeveyn ve öğretmen gözlemleri ve eşlik eden durumların değerlendirilmesiyle konur.
• Günlük yaşamın tamamını yansıtmaz: Test kısa ve yapılandırılmış bir ortamda yapılır; uzun ve sıkıcı görevlerdeki zorlanma her zaman görünmeyebilir.
• Başka nedenleri ayırt etmez: Kaygı, uykusuzluk, depresyon ya da öğrenme güçlüğü de dikkat performansını düşürebilir.
• Test günündeki durumdan etkilenir: Hastalık, yorgunluk ya da isteksizlik sonuçları değiştirebilir.

Sonuçları bu yüzden tek başına bir hüküm gibi değil, büyük resmin bir parçası olarak ele alırız.

Ölçek formları ile MOXO arasındaki fark

DEHB değerlendirmesinde ebeveyn ve öğretmenlerin doldurduğu ölçek formları, çocuğun haftalar ve aylar boyunca gözlenen davranışlarını yansıtır. Bu formlar değerlidir; ancak doldurulan kişinin bakış açısından, o haftaki yorgunluğundan ya da çocukla ilişkisinden etkilenebilir. MOXO ise çocuğun belirli bir görevdeki performansını doğrudan ölçer. İki kaynak birbirini tamamlar: Formlar günlük yaşamın genişliğini, MOXO ise belirli bir anın nesnel ölçümünü sunar. Kliniğimizde ikisini bir arada kullanmayı tercih ediyoruz.

Ergenlerde test

Lise çağındaki gençler bazen teste isteksiz katılabilir ya da "zaten dikkatsizim" diye düşünerek çaba göstermeyebilir. Bu durum sonuçları yanıltabilir. Gençlere testin amacını açıkça anlatmak, sonuçların onların aleyhine değil, kendilerine uygun desteği bulmak için kullanılacağını söylemek katılımı belirgin biçimde artırır.

Tedavi takibinde MOXO

MOXO, tedavi sürecinde de tekrarlanabilir. Özellikle ilaç tedavisi başladıktan sonra yapılan bir test, tedavinin sınıftaki odaklanmaya ve aceleci tepkilere ne ölçüde yansıdığını sayılarla görmemizi sağlar. Bu karşılaştırma, doz kararlarını ve tedavi planını şekillendirmede ek bir bilgi kaynağıdır.

Test öncesi hazırlık

• Bir gece önce erken yatılmasını sağlayın; uykusuz bir çocuğun sonuçları yanıltıcı olabilir.
• Aç karnına gelmeyin; kısa bir kahvaltı yeterlidir.
• Dikkat için kullanılan bir ilaç varsa o sabah verilip verilmeyeceğini randevu öncesinde mutlaka sorun.
• Gözlüğünü unutmayın.
• Testi "ekranda resim yakalama oyunu" gibi anlatmak çocukların çoğunu rahatlatır.