DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu)

DEHB nedir?

DEHB, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun kısaltmasıdır. Beynin dikkati yönlendirme, dürtüleri frenleme ve hareketi düzenleme işlevlerinin yaşıtlarına göre farklı geliştiği, nörogelişimsel bir durumdur. Okul çağındaki çocuklarda en sık rastlanan ruhsal durumlardan biridir ve pek çok çocukta belirtiler ergenliğe, hatta yetişkinliğe kadar sürer.

DEHB'li çocuklar akıllı, yaratıcı ve enerjik olabilir. Sorun yetenek eksikliği değil, bu yeteneklerin istendiği zamanda ve istendiği biçimde kullanılmasını zorlaştıran bir düzenleme güçlüğüdür. "İstediği zaman çok güzel odaklanıyor" gözlemi bu nedenle yanıltıcıdır: DEHB'li çocuk ilgisini çeken bir işe saatlerce dalabilirken, sıkıcı ya da zorlayıcı bir görevde birkaç dakika bile kalamayabilir.

Çocuğumda DEHB olduğunu nasıl anlarım?

DEHB belirtileri iki ana grupta toplanır. Bazı çocuklarda yalnızca birinci grup, bazılarında ikinci grup, pek çoğunda ise her ikisi birlikte görülür.

Dikkat güçlüğü

• Ödevde dikkatsizlik hataları, ayrıntıları atlama
• Bir işe başlayıp bitirmeden başka işe geçme
• Konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünme, hayallere dalma
• Çantasını, defterini, kalemini sık sık unutma ya da kaybetme
• Düzen kurmakta güçlük; masası, odası, çantası hep dağınık
• Uzun süre zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Dış seslerle ya da kendi düşünceleriyle kolayca dağılma

Hareketlilik ve dürtüsellik

• Oturduğu yerde sürekli kıpırdanma, sandalyede sallanma
• Sınıfta ya da yemek masasında yerinden kalkma
• Uygun olmayan yerlerde koşma, tırmanma; ergenlerde iç huzursuzluk
• Sürekli konuşma, sözü kesme, soruyu bitmeden yanıtlama
• Sırasını bekleyememe, oyunlarda kurallara uymakta zorlanma
• Düşünmeden hareket etme, tehlikeleri hesaplamama

Bu davranışların her çocukta zaman zaman görülebileceğini unutmamak gerekir. DEHB'den söz edebilmek için belirtilerin en az altı aydır sürmesi, on iki yaşından önce başlamış olması, evde ve okulda olmak üzere birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun yaşamını açıkça zorlaştırması gerekir.

Neden olur?

DEHB'nin güçlü bir genetik temeli vardır; ailede DEHB'li bir bireyin bulunması riski belirgin biçimde artırır. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ya da alkol maruziyeti gibi etkenler de riskle ilişkilidir. DEHB'nin şekerden, katkı maddelerinden, ekrandan ya da ebeveyn tutumlarından kaynaklandığına dair yaygın inanışlar bilimsel olarak desteklenmez. Bununla birlikte düzensiz uyku, uzun ekran süresi ve tutarsız ev kuralları var olan belirtileri belirgin biçimde artırabilir.

Hangi durumlarla karışabilir?

Dikkat dağınıklığı yalnızca DEHB'de görülmez. Bu nedenle değerlendirmede şu olasılıkları da dikkatle ele alırız:

• Kaygı: Endişeli bir çocuğun zihni sürekli meşgul olduğu için dikkatini toplayamayabilir.
• Depresyon: Enerji ve motivasyon düşüklüğü odaklanmayı zorlaştırır.
• Öğrenme güçlükleri: Okuma ya da matematikte zorlanan çocuk derste dikkatini kaybedebilir.
• Uyku sorunları: Yetersiz uyku çocuklarda hareketlilik ve dikkatsizlik biçiminde görülür.
• İşitme ve görme sorunları
• Otizm spektrumu ve tik bozuklukları: DEHB ile sık birlikte görülür.

Kliniğimizde DEHB değerlendirmesi

DEHB tanısı tek bir testle değil, birden fazla kaynaktan elde edilen bilgilerin bir araya getirilmesiyle konur. Değerlendirmemiz şu aşamalardan oluşur:

1. Ebeveynlerle ayrıntılı görüşme: gelişim öyküsü, belirtilerin başlangıcı, okul geçmişi, aile öyküsü
2. Çocukla görüşme ve gözlem
3. Ebeveyn ve öğretmen ölçekleri ile belirtilerin farklı ortamlarda karşılaştırılması
4. Gerekli durumlarda MOXO dikkat testi ile dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hareketlilik boyutlarının nesnel ölçümü
5. Eşlik eden durumların taranması ve gerekirse ek değerlendirmeler

Değerlendirme sonunda yalnızca "DEHB var ya da yok" demekle kalmaz, çocuğun güçlü yanlarını ve zorlandığı alanları gösteren bir profil çıkarırız.

Tedavi seçenekleri

Ebeveyn eğitimi

Okul öncesi dönemde ve tüm yaş gruplarında tedavinin temel parçalarından biri ebeveyn danışmanlığıdır. Ebeveynler kısa ve net yönergeler vermeyi, olumlu davranışı anında fark etmeyi, tutarlı rutinler kurmayı ve çatışmaları büyütmeden yönetmeyi öğrenir.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde, belirtiler günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa ilaç tedavisi en etkili seçeneklerden biridir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaç seçenekleri arasından çocuğa en uygun olanı aileyle birlikte belirleriz. Tedavi süresince boy, kilo, iştah, uyku, nabız ve tansiyon düzenli olarak izlenir.

Beceri çalışmaları

Ergenlerde zaman yönetimi, planlama, öncelik belirleme ve ders çalışma alışkanlıkları üzerine yapılan çalışmalar, ilacın tek başına sağlayamayacağı kalıcı kazanımlar sağlar. Duygu düzenleme ve öfke kontrolü güçlüğü olan çocuklarda bilişsel davranışçı terapi yöntemlerinden yararlanırız.

Evde neler yapabilirim?

• Günlük rutini görünür kılın: sabah ve akşam adımlarını bir panoya ya da kartlara yazın.
• Ödevi küçük parçalara bölün; her parçanın arasına kısa hareket molaları koyun.
• Yönerge verirken çocuğun yanına gidin, göz teması kurun ve tek bir görev söyleyin.
• Olumlu davranışları hemen fark edin; ödül çizelgeleri küçük çocuklarda çok işe yarar.
• Uyku saatlerini sabit tutun, yatmadan önce ekranları kapatın.
• Hataları değil çabayı görün; DEHB'li çocuklar gün içinde çok fazla eleştiri duyar.

Okulla nasıl iş birliği yapılır?

Öğretmenin desteği DEHB'li bir çocuk için çok değerlidir. Öğretmene yakın ve kapıdan, pencereden uzak bir sırada oturmak, uzun görevlerin bölümlere ayrılması, sınavlarda ek süre ya da sessiz bir ortam, ödev listesinin yazılı verilmesi gibi düzenlemeler çocuğun başarısını belirgin biçimde artırır. Ailenin onayıyla öğretmenle iletişim kurarak bu düzenlemelerin planlanmasına yardımcı oluyoruz.

Ergenlikte DEHB

Ergenlikte hareketlilik azalabilir; ancak plansızlık, erteleme, zamanı yönetememe ve dürtüsel kararlar öne çıkar. Ders yükünün arttığı ortaokul ve lise yıllarında DEHB'li gençler zorlanmaya başlayabilir. Dürtüsellik; trafik, madde kullanımı ve riskli ilişkiler açısından dikkat gerektirir. Ankara ergen psikiyatrisi alanında DEHB'li gençlerle çalışırken onların tedaviyi kendi hedefleri için bir araç olarak görmelerine özen gösteririz.

DEHB ve özgüven

DEHB'li çocuklar gün içinde yaşıtlarından çok daha fazla uyarı, düzeltme ve eleştiri duyar. "Otur", "Dinle", "Yine mi unuttun" gibi sözler yıllar içinde birikerek çocuğun kendisini "yaramaz" ya da "beceriksiz" olarak görmesine yol açabilir. Bu nedenle tedavinin önemli hedeflerinden biri, çocuğun güçlü yanlarını görünür kılmak ve başarı deneyimlerini artırmaktır. Spor, müzik, resim, tasarım ya da doğa gibi çocuğun enerjisini ve yaratıcılığını olumlu biçimde kullanabileceği alanlar, özgüvenin en iyi besleyicileridir.