Otizm spektrumu

Neden "spektrum" diyoruz?

Spektrum, bir ışığın içindeki renkler gibi birbirine geçen geniş bir yelpaze anlamına gelir. Otizm spektrumu da böyledir: Bir uçta hiç konuşmayan, öz bakım becerilerinde bile yoğun yardıma ihtiyaç duyan çocuklar; diğer uçta ise üniversitede okuyan, ama arkadaşlık ilişkilerinde ve beklenmedik değişikliklerde zorlanan gençler bulunur. Aradaki her nokta, kendine özgü güçlü yanları ve ihtiyaçlarıyla ayrı bir öyküdür.

Bir zamanlar Asperger sendromu ya da yaygın gelişimsel bozukluk gibi ayrı adlarla anılan tablolar artık bu tek çatı altında değerlendirilir. Bu birleştirme, aileler için kafa karıştırıcı olabilir; ancak amaç basittir: Çocuğu bir kutuya yerleştirmek yerine, hangi alanda ne kadar desteğe ihtiyacı olduğunu ortaya koymak. Otizmle ilk kez tanışan aileler için temel bilgileri otizm nedir sayfamızda topladık.

Spektrumu tanımlayan iki ana özellik

Sosyal iletişimde farklılıklar

• Karşılıklı sohbeti başlatmak, sürdürmek ve sırayla konuşmak zor olabilir.
• Duygularını ve ilgilerini başkalarıyla paylaşma isteği az görünebilir ya da farklı biçimde ifade edilir.
• Bakışma, yüz ifadesi, el kol hareketleri gibi sözsüz iletişim araçlarını kullanmak ve okumak güçtür.
• Arkadaş edinmek, oyuna katılmak, ortama göre davranışı ayarlamak çaba gerektirir.

Kalıplaşmış ilgiler ve davranışlar

• Aynı hareketin, sesin ya da cümlenin yinelenmesi
• Günlük düzene sıkı bağlılık; yol, sıra ya da plan değişince yoğun huzursuzluk
• Dinozorlar, haritalar, sayılar, belirli bir çizgi film gibi konulara olağan dışı derinlikte ilgi
• Ses, ışık, doku, koku ve tatlara aşırı hassasiyet ya da tersine duyarsızlık

Bu özelliklerin erken çocukluktan beri var olması ve çocuğun okul, aile ya da sosyal yaşamını belirgin biçimde etkilemesi tanı için gereklidir.

Destek düzeyleri ne anlatır?

Tanı konulurken, sosyal iletişim ve kalıplaşmış davranışlar alanlarının her biri için çocuğun ne ölçüde desteğe ihtiyaç duyduğu üç düzeyle belirtilir:

Bu düzeyler kalıcı bir etiket değildir. Çocuk yeni beceriler kazandıkça ve çevresi ona uygun hâle getirildikçe ihtiyaç duyduğu destek azalabilir. Ayrıca tanıda zihinsel gelişim ve dil düzeyi de ayrıca belirtilir; çünkü bu bilgiler eğitim planını doğrudan etkiler.

Spektrumdaki çocuklarda sık görülen eşlik eden durumlar

Spektrumdaki çocukların önemli bir bölümünde başka sağlık ve ruhsal sorunlar da bulunur. Bunlar fark edilmediğinde çocuğun zorlanması "otizmin bir parçası" sanılır ve tedavi edilebilir bir sorun gözden kaçar.

• Dikkat ve hareketlilik güçlükleri; bkz. DEHB
• Kaygı, özellikle belirsizlik ve sosyal durumlar karşısında; bkz. çocuklarda anksiyete
• Uykuya dalamama, gece uyanmaları
• Çok sınırlı yiyecek tercihleri, kabızlık gibi sindirim sorunları
• Epilepsi nöbetleri
• Ergenlikte depresif dönemler
• Kendini ya da başkasını incitebilecek düzeyde öfke krizleri

Kliniğimizde değerlendirme süreci

Otizm spektrumu değerlendirmesi birkaç görüşmeye yayılabilir. Amacımız yalnızca bir tanı adı vermek değil, çocuğun gelişim profilini ayrıntılı biçimde çıkarmaktır.

1. Gelişim öyküsü: Ebeveynlerle bebeklikten bugüne iletişim, oyun, sosyal ilgi ve alışkanlıklar üzerine yapılandırılmış bir görüşme yaparız. Erken dönemdeki belirtiler tanı için belirleyicidir.
2. Doğrudan gözlem: Çocukla ya da gençle yaşına ve dil düzeyine uygun etkinliklerle zaman geçiririz.
3. Standart gözlem aracı: Sosyal iletişim ve kalıplaşmış davranışları karşılaştırılabilir biçimde değerlendirmek için ADOS-2 kullanılır; modül seçimi çocuğun yaşına ve konuşma düzeyine göre yapılır.
4. Okul bilgileri: Öğretmen gözlemleri, çocuğun yaşıtlarıyla etkileşimi hakkında evde görülemeyen ayrıntılar sunar.
5. Eşlik eden durumlar: Dikkat, kaygı, uyku, beslenme ve davranış alanları ayrıca ele alınır; gerekirse zihinsel değerlendirme ve tıbbi tetkikler planlanır.

Konuşması akıcı olan çocuklarda ve kız çocuklarında spektrum özellikleri sosyal kaygı ya da utangaçlıkla karışabilir. Bu nedenle değerlendirmede acele etmeyiz ve gerektiğinde izlem önerir, kararı birkaç ay sonra yeniden gözden geçiririz.

Yaşa göre destek planı

İlk yıllar

Bu dönemde en etkili yaklaşım, oyunun içine yerleştirilmiş ve haftanın büyük bölümüne yayılmış gelişimsel eğitimdir. Ebeveynlerin günlük rutinler sırasında iletişim fırsatlarını nasıl yaratacaklarını öğrenmesi, bir terapistin haftada birkaç saatte sağlayabileceğinden çok daha geniş bir etki yaratır. Bu nedenle ebeveyn danışmanlığı planın temel taşlarından biridir.

Okul yılları

Okulda bireyselleştirilmiş eğitim programı, sınıf içi düzenlemeler ve sosyal beceri çalışmaları öne çıkar. Ders programını görsel olarak önceden görmek, etkinlik değişikliklerinden önce haber almak, kalabalıklaştığında çekilebileceği sakin bir köşe ve teneffüslerde yapılandırılmış oyun fırsatları çocuğun okul gününü belirgin biçimde rahatlatır.

Ergenlik

Ankara ergen psikiyatrisi alanında spektrumdaki gençlerle çalışırken en sık karşılaştığımız konular yalnızlık, kaygı, ergenliğin bedensel değişimlerine uyum ve bağımsız yaşam becerileridir. Dil düzeyi uygun gençlerde uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi kaygı ve duygu düzenleme güçlüklerinde etkilidir. Gençle birlikte okul sonrası hedefleri konuşmak ve ilgi alanlarını mesleki yönelime dönüştürmenin yollarını aramak da sürecin parçasıdır.

İlaçlar ne zaman gündeme gelir?

İlaçlar spektrumun temel özelliklerini değiştirmez; eşlik eden belirli sorunlar için kullanılır. Ağır öfke krizleri, kendine zarar verme, belirgin dikkat ve hareketlilik sorunları, uyku bozukluğu ya da kaygı bunlar arasındadır. Karar, ailenin görüşü alınarak ve olası yan etkiler ayrıntılı biçimde konuşularak verilir.

Ailelere öneriler

• Çocuğunuzun yoğun ilgilerini engel değil, öğrenme ve bağ kurma kapısı olarak görün.
• Plan değişikliklerini mümkün olduğunca önceden ve görsellerle anlatın.
• Krizlerin ardındaki ihtiyacı arayın: yorgunluk, gürültü, açlık, belirsizlik ya da anlatılamayan bir istek olabilir.
• Gürültülü ortamlara giderken kulaklık ya da çocuğu sakinleştiren bir nesne bulundurun.
• Benzer yollardan geçmiş ailelerle tanışmak yalnızlık hissini azaltır ve pratik bilgiler kazandırır.

Spektrumdaki kız çocukları

Uzun yıllar boyunca otizm daha çok erkek çocuklarla ilişkilendirildi. Oysa kız çocuklarında spektrum özellikleri farklı bir görünümde olabilir: ilgileri hayvanlar, kitaplar ya da belirli bir dizi gibi yaşıtlarının da ilgilendiği konular olduğu için dikkat çekmeyebilir; sosyal davranışları gözlemleyip taklit ederek uyum sağlamaya çalışabilirler. Bu çaba gün sonunda büyük bir yorgunluğa, evde öfke krizlerine ve ergenlikte kaygı ya da depresyona dönüşebilir. Kız çocuklarının değerlendirmesinde bu farklı görünümü özellikle göz önünde bulunduruyoruz.