Y-BOCS: obsesyon ve kompulsiyon şiddet ölçeği

Y-BOCS ne işe yarar?

Bir çocuğun takıntılarının "ne kadar ağır" olduğunu yalnızca gözlemle anlamak zordur. Bir aile için günde yarım saat süren el yıkama dayanılmaz gelebilir; bir başka ailede saatlerce süren kontrol ritüelleri "huy" olarak görülebilir. Y-BOCS, bu belirsizliği gidermek için geliştirilmiş, uzmanın uyguladığı yapılandırılmış bir değerlendirme görüşmesidir. Ölçek, adını onu seksenlerin sonunda hazırlayan araştırmacıların bağlı olduğu iki Amerikan üniversitesinden alır.

Ölçeğin çocuklar ve ergenler için uyarlanmış biçimine CY-BOCS denir. Bu biçimde sorular çocukların anlayacağı bir dille sorulur ve anne babanın gözlemleri değerlendirmeye katılır. Kliniğimizde ilkokul çağından on yedi yaşına kadar bu çocuk sürümünü tercih ediyoruz. Ölçeğin Türkçe uyarlaması bulunmaktadır.

Y-BOCS'un temel işlevleri şunlardır:

• Çocuğun hangi tür takıntı ve ritüelleri yaşadığını eksiksiz biçimde ortaya çıkarmak
• Bu belirtilerin bugünkü şiddetini bir sayıyla ifade etmek
• Tedavide nereden başlanacağını belirlemek
• Tedavinin işe yarayıp yaramadığını zaman içinde nesnel biçimde izlemek

Randevuda sizi neler bekliyor?

Y-BOCS görüşmesi genellikle kırk beş dakika ile bir saat arasında sürer. Görüşme, bir kâğıt doldurma işleminden çok, belirli bir sırayla ilerleyen bir sohbete benzer.

Önce rahatlatıcı bir açıklama

Görüşmeye, takıntılı düşüncelerin pek çok çocukta görüldüğünü, bunların çocuğun kim olduğunu göstermediğini ve tedaviyle hafiflediğini anlatarak başlarız. Bu açıklama, çocuğun utandığı düşünceleri dile getirebilmesi için kritik önemdedir. Bazı çocuklar ilk kez bu görüşmede "Bunu kimseye söylememiştim" der.

Belirti listesinin gözden geçirilmesi

Ardından geniş bir belirti listesi üzerinden ilerleriz. Mikrop ve kirlenme kaygıları, birine zarar gelmesi korkuları, düzen ve simetri ihtiyacı, şüphe ve emin olamama, belirli sayılar ya da sözcüklerle ilgili inanışlar, biriktirme, dinî ya da ahlaki kaygılar ve bedenle ilgili endişeler tek tek sorulur. Aynı şekilde yıkama, kontrol etme, tekrarlama, sayma, sıraya dizme, itiraf etme ve güvence isteme gibi ritüeller de sorgulanır. Küçük çocuklarla bu sorular örneklerle somutlaştırılır.

En çok zorlayan belirtilerin seçilmesi

Listeden, çocuğun ve ailenin en çok zorlandığı birkaç belirti seçilir. Şiddet puanlaması bu belirtiler üzerinden yapılır.

Şiddet soruları

Takıntılar ve ritüeller için ayrı ayrı beşer soru sorulur. Bu sorular; belirtilerin günde ne kadar zaman aldığını, okul ve aile yaşamını ne ölçüde aksattığını, ne kadar sıkıntı yarattığını, çocuğun bunlara ne kadar direnmeye çalıştığını ve ne ölçüde kontrol edebildiğini değerlendirir. Her yanıt beş basamaklı bir cetvelde (yok, hafif, orta, belirgin, aşırı) işaretlenir ve on sorunun toplamı en fazla kırka ulaşır.

Ebeveyn bilgisi

Sekiz dokuz yaşındaki bir çocuk banyoda kaç dakika geçirdiğini kestiremeyebilir. Bu nedenle ebeveynlerin gözlemleri puanlamada mutlaka dikkate alınır. Ergenlerle ise görüşmenin bir bölümünü yalnız yaparız; çünkü bazı düşünceler ailenin yanında anlatılamayacak kadar utandırıcı gelebilir.

Puanlar ne anlatır?

Toplamın hangi aralığa düştüğü, tablonun ağırlığı hakkında kabaca bilgi verir: sekizin altındaki puanlar klinik düzeyin altında kabul edilir. Sekiz ile on beş arası hafif, on altı ile yirmi üç arası orta, yirmi dört ile otuz bir arası ağır, otuz iki ve üzeri ise çok ağır belirtilere işaret eder.

Bu sınırlar kesin çizgiler değildir. Örneğin toplam puanı orta düzeyde olan bir çocukta, ritüellerin yalnızca bir alanda yoğunlaşması ve o alanın okula gitmeyi engellemesi, tabloyu daha ağır hâle getirebilir. Bu nedenle puanı her zaman çocuğun gündelik yaşamıyla birlikte yorumlarız. Bir de şu unutulmamalı: Y-BOCS bir "tanı makinesi" değildir; OKB tanısını görüşmelerin tamamından çıkan bilgiler belirler.

Tedavi boyunca Y-BOCS

Y-BOCS'un en değerli kullanım alanı, tedavinin izlenmesidir. Tedavi başlarken ölçülen puan bir başlangıç çizgisi oluşturur. Yüzleşme temelli BDT ve gerekirse ilaç tedavisi sürerken aynı soruları birkaç ayda bir yeniden sorarız. Puanların düşüşü, ritüellere harcanan zamanın azaldığını ve çocuğun belirtiler üzerindeki kontrolünün arttığını gösterir.

Pek çok aile için bu sayısal izlem çok rahatlatıcıdır. "Geçen ay yirmi altıydı, bu ay on dokuz" gibi somut bir değişim, hem çocuğun cesaretini hem de ailenin umudunu besler. Sayılar yerinde saydığında ise planın neresinin işlemediğini aileyle oturup konuşuruz.

Bir tedavi sürecinin sayılarla öyküsü

On iki yaşında, okul çantasını her sabah on beş kez kontrol eden, kapı kollarına dokunamayan ve her akşam saatlerce el yıkayan bir çocuğu düşünelim. İlk görüşmede toplam puanı yirmi yediydi; yani ağır düzeyde bir tabloydu. Yüzleşme çalışmalarının ilk ayında puan yirmi üçe indi; çocuk artık çantasını üç kez kontrol ediyordu. Üçüncü ayın sonunda puan on dörde düştü; kapı kollarına dokunabiliyor, el yıkama süresi birkaç dakikaya inmişti. Altıncı ayda puan yediydi ve ritüeller artık gününü yönetmiyordu. Bu sayılar, hem çocuğun hem de ailesinin "gerçekten değişiyor muyuz?" sorusuna somut bir yanıt verdi. Elbette her çocuğun yolu farklıdır; ancak düzenli ölçüm, yolun nereye gittiğini görmeyi kolaylaştırır.

Ergenlerde gizlilik

Ergenlik çağındaki gençlerde takıntıların içeriği bazen saldırganlık, cinsellik ya da inançla ilgili olabilir ve bu düşünceler gençte yoğun utanç yaratır. Bu nedenle ölçeğin uygulanmasında gençle yalnız görüştüğümüz bir bölüm mutlaka bulunur. Gencin anlattıkları, güvenliğini tehdit eden bir durum olmadıkça ailesiyle ayrıntılı biçimde paylaşılmaz; ebeveynlere yalnızca genel tablo ve puanlar aktarılır.

Hangi çocuklara uygulanıyor?

• OKB düşünülen çocuk ve ergenler
• Tikler ya da otizm spektrumundaki tekrarlayıcı davranışlarla takıntıların ayırt edilmesi gereken durumlar
• Kaygı bozukluğu olan ve takıntılı düşünceleri de bulunduğundan şüphelenilen çocuklar
• OKB tanısıyla tedavi görmekte olan ve ilerlemesi izlenen çocuklar

Y-BOCS'un sınırları

• Çocuk belirtilerini gizlerse ya da tam anlatamazsa puan olduğundan düşük çıkabilir.
• Takıntının yanında var olabilecek çökkünlük, tedirginlik ya da dikkat sorunu bu ölçeğin kapsamı dışındadır.
• Güvenilir sonuç, uygulayıcının OKB konusundaki deneyimine bağlıdır.
• Sosyal medyada dolaşan "kendi OKB puanını öğren" formları bir fikir verebilir ama uzman görüşmesinin yerine geçmez.

Görüşmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

Randevudan önceki hafta küçük bir defter tutmanızı öneririz: Hangi tekrar, sabah mı akşam mı, kaç dakika sürdü, araya girdiğinizde ne oldu. Bu notlar puanlamanın daha doğru yapılmasını sağlar. Çocuğunuza da "Kafandaki o inatçı düşünceleri anlayıp hafifletmek isteyen biriyle konuşacağız" demeniz yeterlidir.